pyproj bilan koordinata almashtirish
Kirish
pyproj — Python'da koordinatalarni bir koordinata ma'lumotnoma tizimidan (CRS) boshqasiga o'tkazish uchun ochiq kodli kutubxonadir. U koordinata almashtirishning C tilidagi standart kutubxonasi PROJ ga tayanadi; QGIS, GDAL va PostGIS ham xuddi shu PROJ'dan foydalanadi.
GeoPandas'dagi to_crs yoki Rasterio'dagi qayta proyeksiyalash ichida ham pyproj ishlaydi. Uni to'g'ridan-to'g'ri ishlatish GPS nuqtalari, jadvaldagi koordinatalar yoki API javobini bir necha qator kod bilan metrli tizimga o'tkazish imkonini beradi. CRS, datum va proyeksiya tushunchalari koordinata tizimi va qayta proyeksiyalash maqolasida yoritilgan; bu yerda ularning kodda qo'llanishi ko'rsatiladi. Quyidagi barcha misollar pyproj 3.7.2 (PROJ 9.5.1) da ishga tushirilgan.
CRS obyekti va EPSG kodi
pyproj'da tizim CRS obyekti bilan ifodalanadi. Uni EPSG kodi, WKT matni yoki PROJ qatoridan yaratish mumkin, lekin EPSG kodi eng aniq va qisqa yo'l:
from pyproj import CRS
wgs84 = CRS.from_epsg(4326)
utm42 = CRS.from_epsg(32642)
print(wgs84.name) # WGS 84
print([o.abbrev for o in wgs84.axis_info]) # ['Lat', 'Lon']
print(utm42.name) # WGS 84 / UTM zone 42N
print(utm42.axis_info[0].unit_name) # metre
axis_info muhim ma'lumotni ochadi: EPSG reyestrida EPSG:4326 uchun birinchi o'q — kenglik, ikkinchisi — uzunlik. UTM tizimida esa o'qlar sharq (X) va shimol (Y) yo'nalishida, birligi metr.
Transformer va o'q tartibi
Almashtirishni Transformer obyekti bajaradi. U bir marta yaratiladi va keyin istalgancha nuqta uchun qayta ishlatiladi. Bu yerda eng ko'p uchraydigan xato yashiringan — o'q tartibi (axis order):
from pyproj import Transformer
xato = Transformer.from_crs("EPSG:4326", "EPSG:32642")
print([round(v) for v in xato.transform(69.28, 41.31)])
# [-560905, 7931326]
t = Transformer.from_crs("EPSG:4326", "EPSG:32642", always_xy=True)
x, y = t.transform(69.28, 41.31) # Toshkent, taxminan
print(round(x, 2), round(y, 2)) # 523437.76 4573208.74
Birinchi transformer reyestrdagi tartibga amal qilib, 69.28 ni kenglik, 41.31 ni uzunlik deb oldi va Shimoliy qutb doirasidan yuqoridagi nuqtani hisobladi. Xato xabari chiqmaydi — natija shunchaki noto'g'ri joyga tushadi. always_xy=True parametri tartibni har doim "avval uzunlik (X), keyin kenglik (Y)" qilib qo'yadi; bu GeoJSON, Shapely va ko'p GAT dasturlaridagi odatiy tartibga mos keladi.

Nuqta va ro'yxatni almashtirish
transform bitta son o'rniga ro'yxat yoki NumPy massivini ham qabul qiladi. Ming nuqtani siklsiz, bitta chaqiriq bilan o'tkazish ancha tez:
# Toshkent, Samarqand, Namangan (taxminiy markazlar)
lon = [69.28, 66.96, 71.67]
lat = [41.31, 39.65, 41.00]
xs, ys = t.transform(lon, lat)
print([round(v) for v in xs]) # [523438, 324973, 724563]
print([round(v) for v in ys]) # [4573209, 4390901, 4542191]
orqaga = Transformer.from_crs("EPSG:32642", "EPSG:4326", always_xy=True)
print(orqaga.transform(x, y)) # (69.28, 41.31)
Teskari almashtirish asl qiymatni qaytarishi — kodni tekshirishning oddiy usuli. Toshkentning X qiymati 500 000 m ga yaqin, chunki u 42-zonaning markaziy meridiani (69° sharqiy uzunlik) yonida joylashgan; bu meridianga UTM'da aynan 500 000 m qiymati beriladi.
O'zbekiston uchun UTM zonasi
UTM tizimi Yerni 6 gradusli 60 ta zonaga bo'ladi. O'zbekiston g'arbdan sharqqa taxminan 56° dan 73° gacha cho'zilgan, shuning uchun to'rtta zonaga tushadi: 40N (EPSG:32640), 41N (EPSG:32641), 42N (EPSG:32642) va 43N (EPSG:32643). Hududning asosiy qismi 41N va 42N da. Zonani qo'lda hisoblash o'rniga pyproj'ning EPSG ma'lumotlar bazasidan so'rash mumkin:
from pyproj.aoi import AreaOfInterest
from pyproj.database import query_utm_crs_info
def utm_zona(lon, lat):
natija = query_utm_crs_info(
datum_name="WGS 84",
area_of_interest=AreaOfInterest(lon, lat, lon, lat))
return natija[0].code
print(utm_zona(69.28, 41.31)) # 32642 — Toshkent
print(utm_zona(64.42, 39.77)) # 32641 — Buxoro
print(utm_zona(59.60, 42.46)) # 32640 — Nukus
Nuqta o'z zonasidan uzoqlashgan sari masofa buzilishi ortadi. Bitta viloyat uchun uning zonasi yetarli; butun respublika bo'yicha maydon hisobida esa teng maydonli proyeksiya tanlanadi.

Masofa: gradus va metr
Gradusdagi koordinatalardan to'g'ridan-to'g'ri masofa hisoblash ma'nosiz: Toshkent kengligida 1 gradus uzunlik taxminan 83,7 km, 1 gradus kenglik esa taxminan 111 km. Toshkent va Samarqand orasidagi masofani uch usulda solishtiramiz:
import math
from pyproj import Geod
lon = [69.28, 66.96] # Toshkent, Samarqand
lat = [41.31, 39.65]
print(round(math.hypot(lon[1] - lon[0], lat[1] - lat[0]), 2)) # 2.85 "gradus"
x, y = t.transform(lon, lat)
print(round(math.hypot(x[1] - x[0], y[1] - y[0]))) # 269489 m
geod = Geod(ellps="WGS84")
_, _, d = geod.inv(lon[0], lat[0], lon[1], lat[1])
print(round(d)) # 269567 m
Birinchi natijaning birligi yo'q. UTM'dagi tekis masofa va ellipsoid ustidagi geodezik masofa (geodesic distance) orasidagi farq 78 m, ya'ni 0,03 %. Samarqand 42-zonaning markaziy meridianidan uzoqda bo'lgani uchun bu farq paydo bo'ldi. Uzun masofa yoki bir necha zonani kesib o'tadigan marshrutda Geod ishonchliroq.

Datum transformatsiyasi va aniqlik
Manba va maqsad CRS turli datumga tayansa, masalan eski xaritalardagi Pulkovo 1942 (EPSG:4284) va WGS 84, PROJ bir nechta datum transformatsiyasi (datum transformation) variantini topadi. Har birining aniqligi va qo'llanish hududi bor:
from pyproj.transformer import TransformerGroup
aoi = AreaOfInterest(69.28, 41.31, 69.28, 41.31)
tg = TransformerGroup("EPSG:4284", "EPSG:4326", always_xy=True,
area_of_interest=aoi)
for tr in tg.transformers:
print(tr.accuracy, tr.area_of_use.name[:28])
# 3.0 Russian Federation - onshore
# 4.5 Armenia; Azerbaijan; Belarus
# 44.0 Kazakhstan - onshore includi
# 999.0 Russian Federation - onshore
lon2, lat2 = tg.transformers[1].transform(69.28, 41.31)
print(round(lon2, 6), round(lat2, 6)) # 69.27925 41.31019
Toshkentda ikki datum orasidagi siljish taxminan 66 m. Ro'yxat boshidagi 3 m aniqlikdagi variant faqat Rossiya uchun berilgan: hudud chegaralovchi to'rtburchak bo'yicha tanlangani sabab u Toshkentni ham "qamragan" bo'lib chiqdi. O'zbekistonni rasman qamraydigan variant — ikkinchisi, aniqligi 4,5 m; ikkala natija orasidagi farq taxminan 3 m. Shuning uchun aniq ishda Transformer.from_crs avtomatik tanlagan variantga ishonib qolinmaydi: area_of_use va accuracy tekshiriladi, tanlangan usul esa metama'lumotga yoziladi.
Xulosa
pyproj'da ishonchli almashtirish uchta qoidaga tayanadi: CRS EPSG kodi bilan aniq beriladi, Transformer doim always_xy=True bilan yaratiladi, natija esa teskari almashtirish yoki ma'lum nazorat nuqtasi bilan tekshiriladi.
Masofa va maydon hududga mos metrli tizimda yoki Geod orqali ellipsoid ustida hisoblanadi. Datumlar farq qilganda transformatsiya varianti tasodifga qoldirilmaydi — uning qo'llanish hududi va aniqligi loyiha talabiga solishtiriladi.

